Τρι 26 Ιούλ 2016 12:58:23 πμ

Εκτός Σχεδίου

Εκτός Σχεδίου (10)

Εργασία του Κωνσταντίνου Γιώτη.

ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Η καταγραφή και η ανάλυση της πολιτικής συμπεριφοράς ατόμων και κοινωνιών από την εποχή της εμφανίσεως των πρώτων οργανωμένων πόλεων-κρατών κατέστησαν την πολιτική ιστορία επίκεντρο της ιστορικής επιστήμης. Η θεμελίωση του δημοκρατικού πολιτεύματος στην αρχαία Αθήνα αποτελεί το πιο σημαντικό, μελετημένο και επίκαιρο θέμα της κλασικής Ελληνικής Ιστορίας.
Στην παρούσα εργασία θα αναλύσουμε τα δομικά χαρακτηριστικά της πολιτικής και πολιτειακής οργάνωσης της αθηναϊκής δημοκρατίας, το λειτουργικό μηχανισμό, τις αρμοδιότητες των πολιτειακών οργάνων, τους τύπους των πολιτευμάτων και τις κοινωνικές τάξεις που ανεδείχθησαν σ’ αυτήν τη χρονική στιγμή.
Ακόμη θα εξετάσουμε τα δικαιώματα και τις υποχρεώσεις των πολιτών, καθώς επίσης και τον τρόπο με τον οποίο αποκτούσαν πρόσβαση στην εξουσία, κυρίως από την εποχή του Σόλωνα έως το τέλος του 5ου αι. π.Χ.

ΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ ΤΑΞΕΙΣ – ΣΥΜΜΕΤΟΧΗ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΑΘΗΝΑΪΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ

Η Αθηναϊκή Δημοκρατία διακρίνεται ως η αρχαιότερη του κόσμου και ως η ασύγκριτα πιο δομημένη, ευρετική, λειτουργική και παραγωγική μεταξύ όλων των άλλων πολιτικών συστημάτων της εποχής της.
Στα τέλη του 7ου αι. π. Χ. στην πόλη των Αθηνών οι κοινωνικές αντιθέσεις ήταν ιδιαίτερα οξυμένες, γεγονός που υποχρέωσε τους ευγενείς να αποδεχθούν την κωδικοποίηση του μέχρι τότε άγραφου, εθιμικού δικαίου. Επρόκειτο για την πρώτη νομοθετική ρύθμιση των υποθέσεων της πόλης, την οποία ανέλαβε ο Δράκοντας. Αυτή η νομοθεσία εξυπηρέτησε την ιδέα του κράτους μέσα από την εξυπηρέτηση των συμφερόντων των ευγενών. Δεν εξομάλυνε τις κοινωνικές διαφορές και δεν γεφύρωσε το κοινωνικό χάσμα, αφού πολλοί από τους μικρούς καλλιεργητές λόγω των συνεχών δανεισμών, είχαν χάσει την ελευθερία τους.
Λύση στο κοινωνικό και πολιτικό αδιέξοδο δόθηκε στις αρχές του 6ου αι. π. Χ. με την ανάθεση νομοθετικού έργου στον Σόλωνα, η πολιτική του οποίου στόχευε στο γενικό συμφέρον και όχι στην απλή συνδιαλλαγή των τάξεων. Έτσι, από τις τρεις κοινωνικές τάξεις που διακρινόταν προγενέστερα η αθηναϊκή κοινωνία, δηλαδή τους Ευπατρίδες (ευγενείς), τους Δημιουργούς (τεχνίτες) και τους Γεωμόρους (γεωργούς) και οι οποίοι απολάμβαναν το δικαίωμα της πρόσβασης στην εξουσία λόγω καταγωγής, περάσαμε στη Σολώνεια νομοθεσία, όπου βασικό κριτήριο ήταν πλέον το εισόδημα του κάθε πολίτη (Τιμοκρατικό πολίτευμα). Από τη νέα κοινωνικοπολιτική κατάσταση προέκυψαν τέσσερις κοινωνικές τάξεις ανάλογα με το εισόδημα της καθεμιάς κι αυτές ήταν οι εξής: Οι πεντακοσιομέδιμνοι, όπου ανήκαν πολίτες που μπορούσαν να παράγουν 500 μεδίμνους κριθάρι για τα στερεά ή 500 μετρητές λαδιού ή κρασιού για τα υγρά, οι ιππείς για όσους είχαν τη δυνατότητα      300-500 μεδίμνων αντίστοιχα, οι ζευγίτες για όσους είχαν 200-300 μεδίμνους και οι θήτες, αυτοί που το εισόδημά τους ή η παραγωγή τους ήταν κάτω από 200 μεδίμνους1. Ο Σόλωνας με την κατάργηση του «δανείζειν επί σώμασι» τη σεισάχθεια, την ίδρυση της βουλής των 400, την εκκλησία του Δήμου και την Ηλιαία, πέτυχε το πρώτο στάδιο εκδημοκρατισμού της αθηναϊκής πολιτείας. Οι δυο ανώτερες τάξεις είχαν πρόσβαση σε όλα τα δημόσια αξιώματα και επιβαρύνονταν φορολογικά.
Ωστόσο, μόνο η πρώτη τάξη είχε το δικαίωμα εκλογής στο αξίωμα του άρχοντα και στη στρατιωτική διοίκηση. Αντίθετα, οι ιππείς είχαν δικαίωμα εκλογής σε μεσαία αξιώματα και υπηρετούσαν ως ιππείς, ενώ οι ζευγίτες είχαν δικαίωμα μόνο σε κατώτερα αξιώματα. Τέλος οι θήτες δεν είχαν κάποια συγκεκριμένα αξιώματα, απλά συμμετείχαν στην Εκκλησία του Δήμου και στο στρατό ως ψιλοί, ενώ εκφράζονται απορίες γιατί συμπεριλήφθηκαν στους πολίτες. Οφείλουμε να διευκρινίσουμε ότι οι γυναίκες δεν είχαν ενεργή συμμετοχή στην πολιτική ούτε είχαν δικαίωμα ψήφου και ως εκ τούτου η κατάταξή τους στο σώμα των πολιτών είναι «συζητήσιμη»2.
Τρία ήταν τα βασικά χαρακτηριστικά του ελεύθερου πολίτη: η κατοχή γης-ιδιοκτησία, η κατοχή πολιτικών δικαιωμάτων και η συναφής με αυτά καταγωγή από πολίτες γονείς Αθηναίους. Με τις μεταρρυθμίσεις του Σόλωνα το κριτήριο της καταγωγής για την πρόσβαση στην εξουσία αντικαταστάθηκε από το εισόδημα (τιμοκρατία). Έτσι οι μεσαίες τάξεις, συμπεριλαμβανομένων και των οπλιτών, είχαν για πρώτη φορά ένα ρόλο στη διακυβέρνηση της πόλης με το δικαίωμα ψήφου στην Εκκλησία του Δήμου και της εκλογής στα κατώτερα δικαστήρια.
Παρόλο που δεν έγινε αναδασμός της γης, οι φτωχοί απαλλαγμένοι από χρέη, αναγνωρίστηκαν ως αναπόσπαστα μέλη του δήμου οδηγώντας σε άμβλυνση των κοινωνικών αντιθέσεων. Αυτές οι αλλαγές όμως πρόσκαιρα μόνο επέφεραν την κοινωνική ειρήνη. Καμμία από τις κοινωνικές ομάδες, ευγενείς, πλούσιοι, πλήθος δεν είχε μείνει ικανοποιημένη. Περίπου στα μέσα του 6ου αι. π. Χ., την έκρυθμη κατάσταση εκμεταλλεύθηκε ο Πεισίστρατος, γόνος αριστοκρατικής οικογένειας και κατέλαβε την εξουσία με τη βοήθεια των λαϊκών στρωμάτων.
Η περίοδος διακυβέρνησής του, αν και έχει το στίγμα της τυραννίδας, εντούτοις θεωρείται εποχή ανάπτυξης. Την εσωτερική ειρήνη έφερε τελικά το 508 π. Χ. ο Κλεισθένης, επίσης γόνος αριστοκρατικής οικογενείας των Αλκμεωνιδών, ο οποίος με μια σειρά μεταρρυθμιστικών μέτρων ουσιαστικά θεμελίωσε το δημοκρατικό πολίτευμα στην αρχαία Αθήνα.
Μετά την πτώση της τυραννίας των Πεισιστρατιδών (510 π.Χ.) και την ανάληψη της εξουσίας από τους δημοκρατικούς υπό την ηγεσία του Κλεισθένη, τρία μόλις χρόνια μετά την εκδίωξη των τυράννων καταργήθηκε η κυριαρχία των αριστοκρατών υπέρ μιας νέας πολιτειακής μορφής, της «Δημοκρατίας» (508 π. Χ.). Η Δημοκρατία που καθιέρωσε ο Κλεισθένης ως ιδρυτής της με πατέρα της τον Σόλωνα ήταν σχετικά πλουτοκρατικό και ολιγαρχικό σύστημα, έχοντας όμως σωστούς και εξελίξιμους θεσμούς που με τις μετέπειτα μεταρρυθμίσεις του συνετού Εύβουλου, του διορατικού Εφιάλτη και τον ευπατρίδη Περικλή, μεταμορφώθηκε σε πραγματική Δημοκρατία του λαού.
Οι κύριες θεσμικές αλλαγές που εισήγαγε ο Κλεισθένης ήταν ο χωρισμός της Αττικής σε πάνω από 170 Δήμους και σε 10 φυλές των Αθηναίων, οι οποίες συμμετέχουν με 50 μέλη η καθεμία στη Βουλή των 500, με την κάθε φυλή να εκλέγει έναν απ’ τους δέκα στρατηγούς, υιοθετώντας επίσης το θεσμό του εξοστρακισμού των ηγετών και που αποτελούσε άλλη μια ασφαλιστική δικλείδα της Αθηναϊκής Δημοκρατίας από επίδοξους σφετεριστές της3. Τα πλεονεκτήματα της μεταρρύθμισης αυτής ήταν η αμεσότητα, η ενεργός συμμετοχή του πολίτη στις πολιτικές αποφάσεις και πράξεις, η μεγίστη διανομή αξιωμάτων και εξουσίας με τη συμμετοχή του λαού, ο δημόσιος έλεγχος και η λογοδοσία. Στα μειονεκτήματα συγκαταλέγονται ο αποκλεισμός πολλών ομάδων το ευπρόσβλητο σύστημα στη ρητορική, η δύναμη στους πολλούς και όχι αναγκαστικά στους καλύτερους. Τελικά η αρχή όλης αυτής της διαδικασίας καθίσταται αναγκαία όταν γίνεται φανερή η ασυμβατότητα μεταξύ πολιτικής δημοκρατίας και οικονομικής ολιγαρχίας.
Οι βασικές κοινωνικές ομάδες την εποχή του Περικλή είναι οι Αθηναίοι πολίτες, οι μέτοικοι και οι δούλοι. Κάθε ελεύθερος μη Αθηναίος είτε Έλληνας είτε ξένος είχε το δικαίωμα να ζει στην Αθήνα ως μέτοικος. Ελάχιστοι ήταν ίσως ζάμπλουτοι και κοινωνικά ανώτεροι από τη μάζα των φτωχών πολιτών, αλλά οι μέτοικοι κατοικούσαν στην Αθήνα σε καθεστώς ανοχής χωρίς να έχουν πολιτικά δικαιώματα. Οι δούλοι, από την άλλη μεριά, ήταν οικοσυσκευή, ιδιοκτησία των κυρίων τους, χωρίς ούτε ενεργητικά ούτε παθητικά δικαιώματα.
Ο Περικλής θεσπίζει μια σειρά μέτρων, εδραιώνοντας τη δημοκρατία ως έκφραση πολιτικής επιλογής. Η μισθοφορά επιτρέπει σε κάθε Αθηναίο πολίτη ακόμα και στον πιο φτωχό να μετέχει ενεργά στη δημόσια ζωή. Επίσης το 451 π. Χ. ορίζεται με νόμο το δικαίωμα της ιδιότητας του πολίτη. Προϋπόθεση είναι πια η καταγωγή να είναι και οι δυο γονείς του Αθηναίοι πολίτες. Ο νόμος «περί ιθαγενείας» ισχυροποίησε την προνομιακή θέση του πολίτη και κυρίως των Αθηναίων γυναικών, καθώς την έκανε πιο δυσπρόσιτη. Μόνο οι Αθηναίοι πολίτες έχουν πολιτικά προνόμια και το δικαίωμα της ψήφου. Σ’ αυτούς εντάσσονται και οι κληρούχοι, δηλαδή, οι αποικιστές Αθηναίοι πολίτες. Κι αυτοί κρατούν την ιδιότητα του πολίτη με όλα τα δικαιώματα κι ας μην κατοικούν στη Μητρόπολη.

ΥΠΟΧΡΕΩΣΕΙΣ ΚΑΙ ΠΡΟΝΟΜΙΑ ΤΩΝ ΕΛΕΥΘΕΡΩΝ ΠΟΛΙΤΩΝ

Ο πολίτης στην αρχαία Αθήνα δεν αποτελούσε μέρος μόνο του κοινωνικού συνόλου, αλλά συμμετείχε ενεργά σε όλα τα επίπεδα της πολιτικής, κοινωνικής, οικονομικής και θρησκευτικής ζωής της πόλης. Για την απόκτηση της ιδιότητας του ελεύθερου πολίτη, έπρεπε κανείς να έχει γεννηθεί από γονείς που ήταν και οι δύο ελεύθεροι πολίτες, ενώ σε μερικές πόλεις απαιτούνταν καταγωγή τριών γενεών από γονείς πολίτες.
Υποχρέωση και δικαίωμα αποτελούσε η συμμετοχή στα πολιτικά θεσμικά όργανα, η δυνατότητα, δηλαδή να εκφράζουν τα μέλη μιας κοινωνίας τις επιθυμίες, τις αντιλήψεις και τις πεποιθήσεις τους μέσω της συμμετοχής τους στους υπάρχοντες πολιτικούς θεσμούς. Κύριο γνώρισμα αποτελούσε η κατοχή πολιτικών δικαιωμάτων, δηλαδή το δικαίωμα του εκλέγειν και του εκλέγεσθαι, ενώ η πολιτική συμμετοχή ήταν άμεση και προσωπική, εθελοντική και δραστική, καθολική και δημιουργική.
Επίσης η κατοχή γης και ακινήτων (έγκτησις) ήταν αποκλειστικό προνόμιο των ελεύθερων πολιτών, άμεσα συνδεδεμένο με την ιδιότητα του πολίτη, ενώ ίσχυε και η απαλλαγή από οποιονδήποτε σταθερό άμεσο φόρο4. Εξίσου σημαντικά ήταν και τα νομικά δικαιώματα του πολίτη, όπως η δυνατότητα σύναψης οποιασδήποτε δικαιοπραξίας, το δικαίωμα παράστασης στα δικαστήρια, ακόμη και ως κατήγορος, το δικαίωμα σύνταξης διαθήκης, καθώς και κάθε μορφής κληρονομικά δικαιώματα. Βέβαια, ένας πολίτης έχανε τα νομικά του δικαιώματα εάν για κάποιο λόγο στερούνταν τα πολιτικά του δικαιώματα π.χ. η οφειλή προς το Δημόσιο κ.ά.
Ακόμη στην αρχαία Αθήνα η ιδιότητα του πολίτη και η οπλιτική του ικανότητα να προμηθεύεται πλήρη οπλισμό, ήταν απόλυτα συνδεδεμένες, όπως και η υποχρεωτική συμμετοχή του σε θρησκευτικές εκδηλώσεις, θυσίες και δημόσιες τελετές προς τιμήν της πολιούχου θεότητας. Από τον όρκο που έδινε ο μελλοντικός πολίτης διαπιστώνεται ότι η είσοδος στην πολιτική ζωή αποτελούσε συγχρόνως πολιτική αλλά και θρησκευτική πράξη.
Πάντως οφείλουμε να αναγνωρίσουμε ότι η προϋπόθεση της καταγωγής από δύο γονείς πολίτες ως κριτήριο απόκτησης της ιδιότητας του πολίτη ίσχυσε ουσιαστικά μετά την εισήγηση του Περικλή προς την Εκκλησία του Δήμου (451 π. Χ.)5, ενώ μέχρι τότε αρκούσε η καταγωγή του πατέρα ως πολίτη, π.χ. ο Κλεισθένης, ο Κίμωνας, ο Θεμιστοκλής κ.ά. είχαν γεννηθεί από μητέρα ξένη, ήταν δηλαδή μητρόξενοι.
Έτσι, η ιδιότητα του πολίτη μεταβλήθηκε με την απόφαση αυτήν σε ένα ακριβοθώρητο προνόμιο που λίγοι μπορούσαν να αποκτήσουν. Η θέση της γυναίκας από κοινωνικής, νομικής και πολιτικής πλευράς ήταν σημαντικά υποβαθμισμένη. Η γυναίκα δεν ανήκε στην πολιτική κοινότητα και συνεπώς, δεν είχε συμμετοχή στα κοινά. Η θέση της χαρακτηριζόταν από πλήρη έλλειψη δικαιοπρακτικής δυνατότητας με μόνη δημόσια προσφορά τη συμμετοχή της στους ναούς ως ιέρεια.
Στην κλασική Αθήνα ήταν κανόνας να αναλαμβάνουν οι πιο εύποροι πολίτες όχι μόνο το μεγαλύτερο βάρος των στρατιωτικών αρμοδιοτήτων αλλά και το κόστος της λειτουργίας του πολιτεύματος. Τα δημόσια έσοδα εξασφαλίζονταν από δύο πρωτοποριακές για την εποχή οικονομικές υποχρεώσεις, που επιβάρυναν τους πλούσιους ελεύθερους πολίτες, τις λειτουργίες και την εισφορά.
Οι λειτουργίες ήταν ετήσιες προσωπικές, οικονομικές υποχρεώσεις που συνεπάγονταν την ανάληψη των εξόδων ορισμένων δημόσιων εκδηλώσεων, πολιτιστικού ή αθλητικού περιεχομένου. Κυριότερες από αυτές ήταν: η χορηγία, η γυμνασιαρχία και η τριηραρχία. Η χορηγία συνεπαγόταν την ανάληψη εξόδων ενός χορού κάποιου δραματικού, λυρικού ή μουσικού έργου, ενώ η γυμνασιαρχία την ανάληψη των εξόδων μιας αθλητικής διοργάνωσης.
Η τριηραρχία ήταν η πιο σημαντική διότι συνεπαγόταν την ανάληψη των εξόδων του εξοπλισμού και της συντήρησης για ένα χρόνο μιας πολεμικής τριήρους. Ο πολίτης που την αναλάμβανε ονομαζόταν τριήραρχος και ήταν ο διοικητής του πληρώματος της τριήρους. Αν αναλάμβαναν δύο πολίτες τότε είχαμε την συντριηραρχία.
Τέλος, η εισφορά ήταν ένας φόρος περιουσίας που πλήρωναν υποχρεωτικά οι εύποροι Αθηναίοι πολίτες σε πολεμικές, κυρίως, περιόδους, κατά τις οποίες η πόλη χρειαζόταν χρήματα για να καλύψει έκτακτες ανάγκες.
Κατά τον 5ο αι. π. Χ. στην Αθήνα την πηγή της ανώτατης εξουσίας αποτελούσε η Εκκλησία του Δήμου, δηλαδή, η συνέλευση του λαού, στην οποία όλες οι κοινωνικές τάξεις είχαν το δικαίωμα της συμμετοχής με ίση ψήφο η καθεμία και κατώτατο όριο ηλικίας τα 20 χρόνια. Αποτελούσε συγχρόνως και μέγιστη υποχρέωση διότι λαμβάνονταν σημαντικές πολιτικές αποφάσεις για το μέλλον της πόλης και των κατοίκων της.
Η ημερήσια διάταξη καθοριζόταν εκ των προτέρων από τη Βουλή των Πεντακοσίων, η οποία αποτελούσε τη συμβουλευτική εξουσία. Αποτελούνταν από 50 μέλη από τις 10 φυλές και συνιστούσε το εποπτικό σώμα του κράτους. Τα μέλη της εκλέγονταν με κλήρο από όσους πολίτες ήθελαν να υπηρετήσουν και ήταν πάνω από 30 ετών. Όσο για την προεδρία της Βουλής αναλάμβαναν εκ περιτροπής, καθημερινά και με κλήρο τα μέλη της πρυτανείας που ήταν σε υπηρεσία, ενώ χρέη προέδρου της Βουλής εκτελούσε κάποιος μόνο μία φορά.
Όλοι αυτοί οι κανονισμοί απέτρεπαν τον κίνδυνο μονοπώλησης της πολιτικής εξουσίας από κάποιους σε βάρος της κυριαρχίας του λαού. Οι Αθηναίοι φρόντισαν επίσης όλες οι δικαστικές αποφάσεις να βρίσκονται στα χέρια του λαού. Τόσο οι ποινικές όσο και οι δικαστικές υποθέσεις εκδικάζονταν ενώπιον μεγάλων ορκωτών δικαστηρίων (500 μελών και άνω). Οι ένορκοι δικαστές εκλέγονταν με κλήρο από έναν κατάλογο 6000 ηλικιωμένων πολιτών (Δικαστήριο της Ηλιαίας).
Οι μέτοικοι είναι οι ελεύθεροι μη Αθηναίοι, Έλληνες και ξένοι, που ζούσαν και εργάζονταν στην Αθήνα. Δεν είχαν πολιτικά δικαιώματα, ενώ κάποιοι απ’ αυτούς είναι οικονομικά εύρωστοι. Ασχολούνται επί το πλείστον με το εμπόριο και με ελεύθερα επαγγέλματα. Οικονομικές συνθήκες έκαναν, ώστε οι μέτοικοι να μετέχουν στη δευτερογενή παραγωγή, το εμπόριο και τις υπηρεσίες. Τα δικαιώματα των μετοίκων ήταν λιγότερα από τα δικαιώματα των πολιτών και συνοδεύονταν από υποχρεώσεις που δεν είχαν οι πολίτες, διότι κρίνονταν από τους Αθηναίους ως ανταλλάγματα της άδειας που έδιναν στους μετοίκους να ασκούν κερδοφόρα επαγγέλματα και ακόμη να αποκτούν περιουσίες6.
Δεν ανταγωνίζονται τους Αθηναίους, αντίθετα το όνειρο κάθε μέτοικου είναι να αποκτήσει κάποτε την ιδιότητα του πολίτη. Παρόλ’ αυτά υποχρεώνονται από το κράτος να μετέχουν σε χορηγίες, ενώ η μη ανταπόκρισή τους σήμαινε αυτόματα και την υποβάθμισή τους στο καθεστώς του δούλου.
Οι δούλοι τώρα στην Αθήνα, έχουν μεγάλες διαφορές μεταξύ τους. Βασικός διαχωρισμός τους είναι σε κρατικούς (δημόσιους) δούλους και σε ιδιωτικούς. Πολιτικά δικαιώματα σαφώς δεν είχαν αλλά μπορούσαν να ελπίζουν στην εξαγορά της ελευθερίας τους. Χωρίς καμιά διάθεση για εξέγερση εκτελούν πειθαρχημένα όλων των ειδών τα επαγγέλματα με μισθό. Αριθμοί είναι αδύνατο να προσδιοριστούν. Περιστασιακές αρχαίες εκτιμήσεις, που τους ανεβάζουν σε εκατοντάδες χιλιάδες, μπορεί να αντικατοπτρίζουν απλώς μια εντύπωση πως οι δούλοι υπερτερούσαν αριθμητικά των ελευθέρων σε πλούσια σπιτικά. Εργάζονταν δίπλα σε ελεύθερους άνδρες, σε δραστηριότητες που ποικίλλουν από μικρές βιοτεχνικές επιχειρήσεις ως την οικοδόμηση ναών. Αποτελούσαν ιδιοκτησία του κυρίου τους, ο οποίος μπορούσε να τους διαθέσει είτε για πώληση, εκμίσθωση είτε για κληροδότημα ή δωρεά. Για οποιοδήποτε αδίκημα διέπραττε ένας δούλος, έπρεπε να πληρώσει με τη ζωή του ή με το σώμα του και αυτή ήταν, κατά τον Δημοσθένη, η σημαντικότερη διαφορά ανάμεσα σ’ έναν δούλο και σ’ έναν ελεύθερο πολίτη.

ΣΥΝΟΨΗ

Στην εργασία αυτήν περιγράψαμε την πολιτειακή και κοινωνική δομή της δημοκρατικής και κλασικής Αθήνας. Προσδιορίσαμε τη φυσιογνωμία και αναλύσαμε τις κοινωνικές σχέσεις των διαφόρων κοινωνικών τάξεων που την συναποτελούσαν, καθώς και το ρόλο που έπαιξαν στην κοινωνική και πολιτική εξέλιξη της πόλης της Αθήνας.
Εξετάσαμε τις υποχρεώσεις και τα δικαιώματα των ελεύθερων πολιτών σε σχέση με τις άλλες δύο κατηγορίες, των μετοίκων και των δούλων. Η περιγραφή επεκτάθηκε με τον προσδιορισμό του χαρακτήρα και της φύσης των πολιτειακών οργάνων και θεσμών στην κλασική εποχή.
Πρέπει να σημειωθεί ότι το μεγάλο αυτό εποικοδόμημα της αθηναϊκής πολιτείας είναι συνδεδεμένο με τον πολιτικό στοχασμό και τη φιλοσοφική σκέψη των αρχαίων Ελλήνων, που καταξιώνει μέσα από το πέρασμα των αιώνων το μεγαλείο του Ελληνικού Πολιτισμού.

ΠΑΡΑΠΟΜΠΕΣ

1.    Μπιργάλιας Ν. κ.ά., Δημόσιος και ιδιωτικός Βίος στην Ελλάδα Ι,  Εγχειρίδιον ΕΑΠ, ΠΑΤΡΑ 2000, τόμος Α´, κεφ. 2, σ. 134.
2.    Todd S. G., Αθήνα και Σπάρτη, εκδ. Α. Καρδαμίτσα, ΑΘΗΝΑ 2005, τόμος Α´, κεφ. 3, σ. 54.
3.    Forrest W. G., Η γένεση της Αθηναϊκής Δημοκρατίας, εκδ. Παπαδήμα, ΑΘΗΝΑ 1994, κεφ. 7,  σσ. 256-257.
4.    Μήλιος Α. κ.ά., Δημόσιος και ιδιωτικός Βίος στην Ελλάδα Ι, Εγχειρίδιον ΕΑΠ, ΠΑΤΡΑ 2000, τόμος Α´, κεφ. 1, σ. 44.
5.    Todd S. G., Αθήνα και Σπάρτη, εκδ. Α. Καρδαμίτσα, ΑΘΗΝΑ 2005, τόμος Α´, κεφ. 3, σ. 54.
6.    Σακελλαρίου Μ. Β., Η Αθηναϊκή Δημοκρατία, Πανεπιστημιακές εκδόσεις Κρήτης, ΗΡΑΚΛΕΙΟ 2000, κεφ. 2, σ. 24.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

1. ΜΠΙΡΓΑΛΙΑΣ Ν., ΜΗΛΙΟΣ Α., ΠΑΠΑΕΥΘΥΜΙΟΥ Ε., ΠΕΤΡΟΠΟΥΛΟΥ Α., Δημόσιος και ιδιωτικός Βίος στην Ελλάδα, Εγχειρίδιον ΕΑΠ, εκδ. ΕΑΠ, ΠΑΤΡΑ 2000.
2. TODD S. G., Αθήνα και Σπάρτη, εκδ. Α. Καρδαμίτσα, ΑΘΗΝΑ 2005.
3. FORREST W. G., Η γένεση της Αθηναϊκής Δημοκρατίας, εκδ. Παπαδήμα, ΑΘΗΝΑ 1994.
4. ΣΑΚΕΛΛΑΡΙΟΥ Μ. Β., Η Αθηναϊκή Δημοκρατία, Πανεπιστημιακές εκδόσεις Κρήτης, ΗΡΑΚΛΕΙΟ 2000.

ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Ο άνθρωπος διακρίνεται από όλα τα υπόλοιπα έμβια όντα του πλανήτη μας λόγω της νόησης, η οποία του επιτρέπει να δημιουργήσει κοινωνική ζωή και να αναπτύξει πολιτισμό. Στην παρούσα εργασία θα εξετάσουμε τις κυριότερες εκφάνσεις της ανθρώπινης νόησης στο πέρασμα των αιώνων και ειδικότερα κατά την Εποχή του Λίθου, όπως αυτές εντοπίζονται και ερμηνεύονται από την αρχαιολογική έρευνα εντός του ελληνικού χώρου. Η μελέτη της ανθρώπινης σκέψης και νόησης στο πλαίσιο της αρχαιολογικής επιστήμης αποτελεί ένα σχετικά νέο πεδίο έρευνας.1 (Σμπόνιας Κ., σ.228).
Η συνεχής εξελικτική προσπάθεια του ανθρώπου ανάγεται στην επιθυμία του για επιβίωση. Για το λόγο αυτό εμφάνισε μεγάλη προσαρμοστικότητα στις αντίξοες συνθήκες που αντιμετώπισε κατά την προϊστορική περίοδο. Αρχικά για κατοικία χρησιμοποιούσε τις σπηλιές καθώς και διάφορες βραχοσκεπές ώστε να προφυλαχθεί από τις δύσκολες καιρικές συνθήκες που επικρατούσαν. Οι άνθρωποι για να εξασφαλίσουν την τροφή τους κυνηγούσαν άγρια ζώα, όπως επίσης συνέλεγαν τους καρπούς των δένδρων και της γης για να επιβιώσουν (άνθρωποι τροφοσυλλέκτες). Αυτό δείχνει πως δεν ζούσαν σε ένα συγκεκριμένο μέρος αλλά μετακινούνταν συνεχώς, πάντα εκεί όπου έβρισκαν τροφή, από τα ψυχρότερα στα θερμότερα μέρη. Αργότερα, όταν ο άνθρωπος με τη νόηση απέκτησε τη γνώση της καλλιέργειας της γης και τη δυνατότητα της εξημέρωσης και της εκμετάλλευσης κάποιων ειδών ζώων, τότε από το νομαδικό στάδιο πέρασε σε αυτό της μόνιμης εγκατάστασης, αφού η ανάγκη μετακίνησης για ανεύρεση τροφής είχε αρθεί. Έτσι άρχισαν να σχηματίζονται οι πρώτοι οικισμοί, οι οποίοι με την ανάπτυξη αργότερα εμπορικών συναλλαγών και εξειδίκευσης των εργασιακών σχέσεων οδήγησαν στη δημιουργία των πόλεων.
Η Εποχή του Λίθου είναι από τις σημαντικότερες ιστορικές περιόδους του ανθρώπινου πολιτισμού, καθώς ο άνθρωπος ξεκινά να επεξεργάζεται την αδιαμόρφωτη πρώτη ύλη και να κατασκευάζει από αυτήν χρηστικά εργαλεία της καθημερινότητας, όπως και διάφορα είδη όπλων, χρήσιμων στις δραστηριότητές του. Χωρίζεται σε τρεις μεγάλες χρονικές περιόδους, την Παλαιολιθική, την Μεσολιθική και την Νεολιθική, όπου σε κάθε μία λαμβάνουν χώρα σημαντικές πολιτισμικές εξελίξεις και γεγονότα, τα οποία οδήγησαν στη δημιουργία του σημερινού ανθρώπινου πολιτισμού.

ΚΥΡΙΩΣ ΘΕΜΑ
Η εξέλιξη της ανθρώπινης νόησης
κατά την περίοδο της Εποχής του Λίθου

Η Παλαιολιθική εποχή έχει μεγάλη χρονική διάρκεια, ξεκινά με την ανακάλυψη των πρώτων πελεκημένων από τον άνθρωπο λίθινων εργαλείων στην Αφρική πριν από 2,6 εκατομμύρια χρόνια και τελειώνει γύρω στο 10000 π.Χ., όπου παρατηρείται σταδιακή βελτίωση των κλιματικών συνθηκών.2 (Πυργάκη Μ., σ. 15). Ιστορικά συμβαδίζει με την εμφάνιση του ανθρώπου στη γη. Χωρίζεται σε Πρώιμη, Μέση και Ύστερη Παλαιολιθική εποχή. Για την Ευρώπη η αρχή της Πρώιμης Παλαιολιθικής εποχής τοποθετείται χρονολογικά στα 800000 χρόνια πριν και συμπίπτει με την άφιξη του Homo erectus πρωτόγονο αντιπρόσωπο των Ανθρωπιδών με ικανότητα προσαρμογής σε ψυχρά-εύκρατα κλίματα, πιθανότατα σαρκοφάγος και που ίσως είχε τον έλεγχο της φωτιάς.3 (Πυργάκη Μ., σ. 21).
Είναι πολύ πιθανό αυτή την εποχή να εμφανίζεται ο άνθρωπος και στον ελληνικό χώρο. Αν λάβουμε υπόψη την εξαιρετική γεωγραφική θέση της Ελλάδας ανάμεσα σε Ανατολή και Δύση, καταλαβαίνουμε την αξία του οδικού χάρτη από την Ασία προς την Ευρώπη, μέσω της χώρας μας. Η αρχαιότερη αξιόπιστη μαρτυρία παρουσίας του ανθρώπου στον ελληνικό χώρο είναι το κρανίο των Πετραλώνων της Χαλκιδικής, χρονολογημένο με απόλυτες μεθόδους στο 200000 π.Χ., ενώ με βάση τα μορφολογικά του χαρακτηριστικά αποδίδεται από τους παλαιοανθρωπολόγους στο 350000 π.Χ. και καταλαμβάνει ιδιαίτερη θέση, τοποθετούμενο μεταξύ Homo erectus και Homo Sapiens ή άνθρωπος του Νεάντερταλ.4 (Πυργάκη Μ., σ. 21).
Τα πρώτα λίθινα εργαλεία που κατασκεύασε ο άνθρωπος ήταν αιχμηρά αντικείμενα από κροκάλες που συνέλλεγε στις παραποτάμιες και παραθαλάσσιες περιοχές και τις οποίες πελεκούσε με σκοπό να τους δώσει κάποια μορφή ώστε να καταστούν χρηστικά εργαλεία, χρήσιμα για την επιβίωσή του. Η τροφή του από το κυνήγι περιελάμβανε ελάφια, βόδια, ίππους κ.ά., ενώ κατοικούσε σε υπαίθριες θέσεις δίπλα από πηγές νερού (ποτάμια, λίμνες). Στην Ελλάδα αρχαιολογικές μαρτυρίες εντοπίζονται στις όχθες του Πηνειού ποταμού της Θεσσαλίας, στην Εύβοια καθώς και στα νησιά του Ιονίου (Κέρκυρα, Κεφαλονιά). Κατά την Αχελαία φάση της Παλαιολιθικής Εποχής (400000-200000 π.Χ.), αναπτύσσεται η πολιτισμική δραστηριότητα του ανθρώπου σε μέγιστη ακμή, με κυριότερο χαρακτηριστικό την παρουσία χειροπελέκυων και εργαλείων σε φολίδες (λεπίδες).5 (Πυργάκη Μ., σ. 22).
Η Μέση Παλαιολιθική Εποχή (200000-35000π.Χ.) διακρίνεται από την παρουσία του Homo Sapiens neaderthalensis, ενός ανθρώπου με αυξημένο μέγεθος κρανίου και εγκεφάλου, προδρόμου του σημερινού Homo Sapiens Sapiens, του σοφού ανθρώπου. Αυτή τη περίοδο συμβαίνουν σημαντικά γεγονότα που αφορούν την ανθρώπινη νοητική εξέλιξη. Ο άνθρωπος ασχολείται πιο συστηματικά με το κυνήγι και το ψάρεμα αξιοποιώντας τις λίθινες πρώτες ύλες, αναλώνεται στην εκμετάλλευση των φυσικών και ζωικών πόρων ζώντας νομαδικά μετακινούμενος διαρκώς προς ανεύρεση τροφής και καλύτερων συνθηκών ζωής. Εκτός από την τεχνική των φολίδων και των χειροπελέκυων αναπτύσσεται και η τεχνική Λεβαλλουά για την κατάτμηση των πετρωμάτων με προκαθορισμό. Όμως από τις σημαντικότερες πολιτισμικές εξελίξεις είναι πως ο άνθρωπος πλέον αρχίζει να ενδιαφέρεται για την ταφή και την φροντίδα των νεκρών του.6 (Πυργάκη Μ., σ.σ. 21-23).
Η Ύστερη Παλαιολιθική Εποχή (35000-10000π.Χ.) είναι η μικρότερη σε χρονική διάρκεια αλλά σημαντικότατη καθώς κάνει την εμφάνισή του ο Homo Sapiens Sapiens, δηλαδή το σημερινό είδος μας. Σε αυτή την χρονική περίοδο εξελίσσονται τεχνικά τα λίθινα εργαλεία, κατασκευάζονται νέα, τελειότερα, όπως η γλυφίδα που χρησιμεύει για την κατεργασία των σκληρών ζωικών υλών αλλά και η ξύστρα που χρησιμοποιείται για την κοπή ή αφαίρεση ζωικού λίπους, ροκανιδίων ξύλου κτλ. Η σημαντικότερη ίσως εξέλιξη αφορά την οργανωτική συμπεριφορά των ανθρώπων αφού αρχίζουν να διαμορφώνουν το χώρο στον οποίο ζούνε και απασχολούνται, ενώ ξεκινάει σιγά σιγά η πιο μόνιμη εγκατάσταση των ανθρώπων όπως και η ανέγερση κάποιων οικημάτων, με ευτελή όμως υλικά. Την εξέλιξη αυτή παρατηρούμε μέσα από τα αρχαιολογικά ευρήματα και συγκεκριμένα μέσα από τα εργαλειακά κατάλοιπα. Παράλληλα συνεχίζεται η φροντίδα των νεκρών, η τεχνική της διακόσμησης κερδίζει συνεχώς έδαφος και φθάνει στο αποκορύφωμά της αυτή την εποχή.7 (Πυργάκη Μ., σ.σ. 23-24).
Όπως ήδη αναφέραμε ο άνθρωπος αυτής της εποχής είναι κυνηγός και τρφοσυλλέκτης, ζει νομαδικά μετακινούμενος διαρκώς για ανεύρεση τροφής κυρίως σε πιο ζεστά μέρη. Ως χώρο προσωρινής κατοικίας χρησιμοποιεί τα σπήλαια και τις διάφορες βραχοσκεπές που βρίσκει προτιμώντας αυτές που έχουν ανατολικομεσημβρινό προσανατολισμό, έτσι ώστε οι ακτίνες του ήλιου να φωτίζουν και συνεπώς να θερμαίνουν το χώρο καθ’ όλη τη διάρκεια της ημέρας.8 ( Πυργάκη Μ., σ. 24).
Η νοητική ικανότητα του ανθρώπου αποτελεί θεμέλιο της κοινωνικής ζωής  καθώς και της ανάπτυξης του πολιτισμού του. Ο τρόπος που προσπαθεί να μετατρέψει έναν αφιλόξενο χώρο σε κατοικήσιμο είναι ενδεικτικός της οργανωτικής και πολιτισμικής του εξέλιξης. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η βραχοσκεπή Μποϊλα στην κοιλάδα των Ιωαννίνων, δίπλα στο Βοϊδομάτη. Τα πλούσια αρχαιολογικά κατάλοιπα από την ανθρώπινη δραστηριότητα στη βραχοσκεπή αυτή είναι δηλωτικά του τρόπου ζωής, διαμονής, διατροφής και εθίμων των ενοίκων. Η θέση Μποϊλα βρίσκεται σε στρατηγικό σημείο, στη κοίτη του Βοϊδομάτη με βόρειο προσανατολισμό. Είναι μακρόστενη με μήκος 17 περίπου μέτρα και πλάτος 5 μέτρα δημιουργώντας συνολικά ένα χώρο 85τ.μ., ο οποίος ελάχιστη προστασία προσέφερε στους ενοίκους του. Το φυσικό δάπεδο αποτελούσαν οι αποθέσεις του ποταμού Βοϊδομάτη ενώ εντοπίστηκαν και χώροι εστιών. Οι άνθρωποι της εποχής αυτής εκμεταλλεύονταν το παραποταμίσιο οικοσύστημα της περιοχής, συνέλλεγαν την κύρια πρώτη ύλη που ήταν οι κροκάλες από πυριτόλιθο, με σκοπό να κατασκευάσουν διάφορα χρήσιμα εργαλεία μάλλον οικιακής χρήσης ή άλλα αναγκαία οπλικά εργαλεία όπως π.χ. τόξα, βέλη, δόρατα κτλ. Προφανώς μετά το κυνήγι μαζεύονταν όλοι στη βραχοσκεπή, πιθανόν γύρω από την εστία όπου μετέφεραν τα θηράματά τους προς εκδορά, τεμαχισμό και κατανάλωση. Για την κοπή του κρέατος χρησιμοποιούσαν τις φολίδες από κροκάλες και για την απόξεση του λίπους κατά την κατεργασία του δέρματος την ξέστρα. Η κοιλάδα του Βοϊδομάτη, προσφέροντας φυσικούς πόρους, δηλαδή πρώτες ύλες και θηράματα για περίπου έξι χιλιετίες, έγινε το κεντρικό σημείο συστηματικής  εκμετάλλευσης σε περιοδική βάση.9 (Πυργάκη Μ., σ. 27).
Η Μεσολιθική περίοδος προσδιορίζεται χρονικά από το 10000π.Χ. έως το 8000π.Χ. περίπου, χωρίς να εμφανίζεται ταυτόχρονα και με την ίδια διάρκεια σε όλα τα μέρη. Η Μεσολιθική περίοδος περιλαμβάνει τους μεταπαγετώδεις πολιτισμούς των κυνηγών-τροφοσυλλεκτών κατά το πρώιμο Ολόκαινο και φθάνει μέχρι το παραγωγικό στάδιο της Νεολιθικής εποχής.10 (Πυργάκη Μ., σ. 28). Η περίοδος αυτή χαρακτηρίζεται από υψηλή βλάστηση, λόγω του υγρού και ζεστού κλίματος που επικρατεί και από την έντονη ανθρώπινη δραστηριότητα καθώς τελειοποιείται ο εργαλειακός εξοπλισμός και ανθίζει η αλιεία. Πλέον ο άνθρωπος παύει να φοβάται την θάλασσα, αντιθέτως ανοίγεται προς αυτή, αναπτύσσοντας την τέχνη της ναυσιπλοϊας μέσω της οποίας αρχίζει τις εμπορικές συναλλαγές με τη διακίνηση αγαθών. Οι παλαιές συνήθειες του κυνηγιού και της συλλογής καρπών από τα δένδρα και τη γη δεν εγκαταλείπεται αλλά συνεχίζεται και πλουτίζεται με νέες δραστηριότητες. Μόνο που το κυνήγι σταδιακά περιορίζεται επειδή παρατηρείται έλλειψη ζώων, γεγονός που έκανε επιτακτική την ανάγκη εξημέρωσης κάποιων από αυτά, με στόχο την τροφοδοσία των ανθρώπων σε γάλα και κρέας, αλλά και του μαλλιού, χρήσιμου για την ένδυση όπως και την στροφή που λαμβάνει χώρα προς την γεωργική καλλιέργεια.11 (Πυργάκη Μ., σ.σ. 28-29).
Πιθανότατα ο πληθυσμός στον ελληνικό χώρο να μην ήταν πολυάριθμος και η κατοίκηση των περιοχών να ήταν σχετικά μικρή, όμως εμφάνιζε διαρκώς αυξητικές τάσεις που ίσως να σημαίνει όχι μόνο εποχιακή εγκατάσταση αλλά και μόνιμη κατοίκηση σε προνομιακές θέσεις, όπου δημιουργούνται αυτή την εποχή, αρκετοί υπαίθριοι καταυλισμοί.12 (Treuil R., Darcguet P., Poursat Cl., Touchais G., σ. 126).
Έχουν εντοπιστεί σημαντικότατες αρχαιολογικές θέσεις της Μεσολιθικής Εποχής, όπως είναι το Σιδάρι στη Κέρκυρα, η Θεόπετρα στη Καλαμπάκα, η Κύθνος με σημαντικότερη το σπήλαιο Φράγχθι στην Αργολίδα. Το σπήλαιο αυτό, από υλικά κατάλοιπα που βρέθηκαν, δείχνει κατοίκηση σχεδόν όλο το χρόνο, πλην ίσως του χειμώνα, με παράλληλη αύξηση της γεωργικής καλλιέργειας που σημαίνει και σταδιακή αύξηση του πληθυσμού. Συγκεκριμένα εντοπίστηκαν ευρήματα μεγάλης καλλιέργειας βρώσιμων φυτών, αντίθετα από την Παλαιολιθική εποχή, με παράλληλη αύξηση ποικιλίας και παραγωγής σπόρων. Η Μεσολιθική εποχή διακρίνεται από την ανάπτυξη των εμπορικών συναλλαγών, με τη διακίνηση αγαθών μέσω της αναπτυγμένης ναυτιλίας, μεταξύ των νησιών και του ηπειρωτικού ελληνικού χώρου. Ξεχωριστό παράδειγμα αποτελεί το ορυκτό Οψιανός της Μήλου, που βρέθηκε στο σπήλαιο Φράγχθι στην Αργολίδα. Επίσης από άλλα κατάλοιπα που ήρθαν στο φως στο ίδιο σπήλαιο, αποκαλύπτεται πως οι άνθρωποι της περιόδου αυτής, προέβαιναν σε ταφή ή καύση των νεκρών, ίσως και εντός του σπηλαίου. Οι άνθρωποι της Μεσολιθικής Εποχής αποθέτουν τους νεκρούς τους εντός του εσωτερικού του σπηλαίου (ταφή) για να είναι κοντά τους ενώ σπανιότερα προβαίνουν σε αποτέφρωση.13 (Πυργάκη Μ., σ. 32). Ο τρόπος ταφής, σε συνδυασμό με την περιποίηση και κόσμηση των νεκρών, ίσως να υποδηλώνει κάποια μορφή κοινωνικής διάκρισης.
Η Νεολιθική Εποχή θεωρείται από τις πιο σημαντικές της ανθρώπινης ιστορίας. Κατά την διάρκειά της συνέβησαν γεγονότα που οδήγησαν σταδιακά στις συνθήκες της σύγχρονης εποχής. Ξεκινάει από τις αρχές της 7ης χιλιετίας και τελειώνει περίπου στο τέλος της 4ης χιλιετίας. Χωρίζεται σε πέντε φάσεις, την Ακεραμική φάση (6800-6500π.Χ.), όπου παρατηρείται απουσία κεραμικής τέχνης, την Αρχαιότερη Νεολιθική (6500-5800π.Χ.), την Μέση Νεολιθική (5800-5300π.Χ.), την Νεότερη Νεολιθική (5300-4500π.Χ) και την Τελική Νεολιθική (4500-3200π.Χ.). Οι άνθρωποι στη νεολιθική εποχή δεν είναι κυνηγοί και τρφοσυλλέκτες, αλλά μαθαίνουν τον τρόπο να παράγουν μόνοι τους την τροφή τους με την καλλιέργεια της γης και την εξημέρωση των ζώων με συνέπεια τη δημιουργία μόνιμης κατοικίας σε έναν συγκεκριμένο χώρο.14 (Πυργάκη Μ., σ. 38). Αυτή την περίοδο λιώνουν οι πάγοι και ανεβαίνει η στάθμη της θάλασσας με συνέπεια να αλλάξει το τοπίο και πολλοί Παλαιολιθικοί οικισμοί να βρεθούν κάτω από την επιφάνειά της. Αλλά λόγω και της διάβρωσης του εδάφους κάποιων ορεινών σημείων, ανέβηκε η στεριά μερικά μέτρα με αποτέλεσμα να υποχωρήσει η θάλασσα και θέσεις όπως το σπήλαιο Φράγχθι ή η Τίρυνθα, να βρεθούν αρκετή απόσταση μακριά της. Πιθανότατα τότε να διαμορφώθηκε και το σημερινό μεσογειακό εύκρατο κλίμα, με βροχερούς χειμώνες και ζεστά ξηρά καλοκαίρια, γεγονός που ευνόησε την ανάπτυξη υψηλής βλάστησης καθώς και τις γεωργικές καλλιέργειες.
Με το πέρασμα του ανθρώπου από το τροφοσυλλεκτικό στάδιο στο παραγωγικό, εγκαταλείπει την νομαδική ζωή, αφού πλέον ασχολείται με τη γεωργία και τη κτηνοτροφία παράγοντας ο ίδιος την τροφή του, αρχίζει να σχηματίζει τους πρώτους οικισμούς που οδήγησαν τελικά στις πρώτες μικρές πόλεις. Τώρα κατεβαίνει από τα ορεινά μέρη στις πεδιάδες όπου βρίσκει εύφορη γη για καλλιέργεια και κατόπιν προς το τέλος της Νεολιθικής εποχής εγκαθίσταται κοντά στα παράλια, εφόσον αρχίζει και αναπτύσσεται το θαλάσσιο εμπόριο. Από τα σπήλαια και τις βραχοσκεπές όπου κατοικούσε στη Παλαιολιθική εποχή, τώρα κατασκευάζει αρχικά πασσαλόπηκτα καλύβια που αργότερα θα αποκτήσουν λίθινα θεμέλια και πλίνθινους τοίχους. Τοπογραφικά είναι σπίτια μικρά, μονόχωρα με εστία ενώ οι βοηθητικοί χώροι (φούρνοι, αποθήκες, πλυσταριά) βρίσκονται εκτός οικίας. Οι άνθρωποι χρησιμοποιούν για την κατασκευή κατοικίας δέρματα, υφάσματα, ψάθες, όλα υλικά φθαρτά που δεν άφησαν αρχαιολογικά ίχνη, αλλά και υλικά όπως ξύλο, κλαδιά δένδρων, καλάμια, πηλό και παράλληλα φτιάχνουν ωμόπλινθους από πηλό σε ορθογώνιο σχήμα.15 ( Treuil R., Darcguet P., Poursat Cl., Touchais G., σ.σ. 138-139).
Όλα αυτά οδηγούν στην εδραίωση του θεσμού της οικογένειας και στην ανάπτυξή της. Πλέον δημιουργούνται κοινωνικοί θεσμοί, αλλά και κοινοτικοί, αφού συνυπάρχουν πολλές οικογένειες μαζί στον ίδιο χώρο, οπότε και αναδύονται οι θεσμοί της ατομικής και κοινοτικής ιδιοκτησίας. Λόγω της ανάπτυξης της οικοτεχνίας π.χ. της κεραμικής, της υφαντικής της καλαθοπλεκτικής κ.ά., η οποία ανάπτυξη οδηγεί στην τεχνική εξειδίκευση. Βέβαια το μέγιστο επίτευγμα του ανθρώπου κατά τη διάρκεια της Τελικής Νεολιθικής εποχής είναι η δημιουργία της πυροτεχνολογίας για την κατεργασία και τη χρήση του χαλκού με σκοπό την κατασκευή εργαλείων και όπλων.16 (Πυργάκη Μ., σ.39).
Οι σημαντικότεροι αρχαιολογικοί οικισμοί της Νεολιθικής εποχής είναι του Σέσκλου, της Μέσης Νεολιθικής και του Διμηνίου της Νεότερης Νεολιθικής. Ο οικισμός του Σέσκλου τοποθετείται νοτιοδυτικά του Βόλου, σε μια εύφορη πεδιάδα με άφθονο νερό για καλλιέργειες. Κατοικήθηκε περίπου από τα μέσα της 7ης χιλιετίας μέχρι σχεδόν και τη 2η χιλιετία. Στη Μέση Νεολιθική για πρώτη φορά οι οικισμοί που σχηματίζονται από αυτές τις κατοικίες περιβάλλονται συνήθως από τάφρους και κτιστούς περιβόλους.17  (Treuil R., Darcguet P., Poursat Cl., Touchais G., σ. 137). Κατά την Αρχαιότερη Νεολιθική περίοδο παρατηρείται οικοδομική δραστηριότητα, κτίζονται κατοικίες τετράγωνες με πλίνθινους και πηλόδομους τοίχους πάνω σε λίθινα θεμέλια, ενώ ανάμεσα στα κτίρια υπάρχουν κοινόχρηστοι χώροι. Σημειώνεται αραιή κατοίκηση καθώς και κοινωνικοποίηση στη βάση της οικογένειας. Διασώζονται αρχαιολογικά κατάλοιπα νεολιθικών ειδωλίων και πήλινων ή λίθινων σφραγίδων.
Η μεγαλύτερη ακμή στον οικισμό του Σέσκλου λαμβάνει χώρα κατά τη Μέση Νεολιθική περίοδο όπου αυξάνεται η εγκατάσταση ανθρώπων και παρατηρείται στον τομέα της οικονομίας κάποια αναπροσαρμογή περισσότερο στην ανάπτυξη των ανταλλαγών παρά σε νέες καλλιέργειες. Η νέα εποχή χαρακτηρίζεται συνολικά από διεύρυνση των επικονωνιών.18 (Πυργάκη Μ., σ. 47). Η οικονομία στηρίζεται τώρα πια στην ιδιωτική παραγωγική διαδικασία και επόμενο είναι να εμφανίζονται και οι πρώτες κοινωνικές ανισότητες.
Η Νεότερη Νεολιθική εποχή, όπως και η Τελική, διακρίνεται από την επέκταση των εμπορικών ανταλλαγών και από τη διεύρυνση των μεταφορών. Αρχιτεκτονικά ο οικισμός περιβάλλεται από κυκλικούς λίθινους περιβόλους. Κατά τη Νεότερη Νεολιθική παρατηρείται αύξηση των οικισμών στα πεδινά, ενώ κατά την Τελική Νεολιθική οι οικισμοί μετατοπίζονται προς τα παράλια, γεγονός που φανερώνει σημαντική ανάπτυξη των σχέσεων και των ανταλλαγών δια μέσου των θαλασσίων οδών.19 (Πυργάκη Μ., σ.39).
Ο οικισμός του Διμηνίου τοποθετείται δυτικά του Βόλου πάνω σε ένα λόφο κοντά στη θάλασσα. Ήταν μάλλον αραιοκατοικημένος και παρουσίαζε παρόμοια κοινωνική και κοινοτική οργάνωση με τον οικισμό του Σέσκλου. Η αρχιτεκτονική των κτιρίων ήταν ομοιόμορφη με κάποιες χωροταξικές διαφοροποιήσεις. Οι λιθόκτιστοι περίβολοι είχαν ζευγαρωτή ανάπτυξη, προφανώς για αμυντική λειτουργία, ενώ οι παραγωγικές δραστηριότητες ήταν ιδιωτικές, οικογενειακές, πράγμα που φανερώνει κάποιας μορφής κοινωνική ιεραρχία.

ΣΥΝΟΨΗ

Η Εποχή του Λίθου χαρακτηρίζεται από την συνεχή προσπάθεια του ανθρώπου να παρέμβει στο φυσικό του περιβάλλον, να εξημερώσει τα ζώα και να γίνει κύριος της ζωής του. Προσπαθεί να μετατρέψει την αφιλόξενη φύση σε φιλική για τον ίδιο. Από τον άνθρωπο κυνηγό - τροφοσυλλέκτη που ζούσε νομαδικά, περάσαμε στον άνθρωπο καλλιεργητή, γεωργό, παραγωγό, τεχνίτη, έμπορο, μόνιμο κάτοικο πλέον μιας συγκεκριμένης περιοχής, ενός μικρού οικισμού. Εξελίσσοντας τη νοητική του ικανότητα, τη χρησιμοποιούσε ώστε να βελτιώσει τις συνθήκες της ζωής του. Έπαψε πλέον να φοβάται, να κρύβεται, να τρέχει, έγινε εφευρετικός, φίλος με τη φύση, την οποία άρχισε να εκμεταλλεύεται προς όφελός του. Αυτή η Εποχή του Λίθου είναι αναμφισβήτητα από τις πιο σημαντικές και παραγωγικές στην ιστορία του ανθρώπου.-

ΠΑΡΑΠΟΜΠΕΣ

1.    Σμπόνιας Κ., Οι μέθοδοι ταξινόμησης, ανάλυσης και ερμηνείας της αρχαιολογικής μαρτυρίας, στο Εγχειρίδιο ΕΑΠ, Αρχαιολογία στον Ελληνικό χώρο,  εκδ. ΕΑΠ, ΠΑΤΡΑ 2003, τόμος Α, κεφ. 5, σελ. 228
2.    Πυργάκη Μ., Η Εποχή του Λίθου στον Ελληνικό χώρο – Κύρια Αρχαιολογικά Πεδία στον Ελληνικό χώρο και η Πολιτισμική Αξία τους, στο Εγχειρίδιο ΕΑΠ Αρχαιολογία στον Ελληνικό χώρο, εκδ. ΕΑΠ, ΠΑΤΡΑ 2002, τόμος Β, κεφ. 1, σελ. 15
3.    Πυργάκη Μ., ό.π., σελ. 21
4.    Πυργάκη Μ., ό.π., σελ. 21
5.    Πυργάκη Μ., ό.π., σελ. 22
6.    Πυργάκη Μ., ό.π., σελ. 21-23
7.    Πυργάκη Μ., ό.π., σελ. 23-24
8.    Πυργάκη Μ., ό.π., σελ. 24
9.    Πυργάκη Μ., ό.π., σελ. 27
10.    Πυργάκη Μ., ό.π., σελ. 28
11.    Πυργάκη Μ., ό.π., σελ. 28-29
12.    Treuil R., Darquet P., Poursat Cl., Touchais G., Οι Πολιτισμοί του Αιγαίου, μτφρ. Πολυχρονοπούλου Ο., Touchais G., εκδ. Καρδαμίτσα, ΑΘΗΝΑ 2012,σελ. 126
13.    Πυργάκη Μ., ό.π., σελ. 32
14.    Πυργάκη Μ., ό.π., σελ. 38
15.    Treuil R. κ.ά., ό.π., σελ. 138-139
16.    Πυργάκη Μ., ό.π., σελ. 39
17.    Treuil R. κ.ά., ό.π., σελ. 137
18.    Πυργάκη Μ., ό.π., σελ. 47
19.    Πυργάκη Μ., ό.π., σελ. 39

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

1.    Πυργάκη Μ., Η Εποχή του Λίθου στον Ελληνικό χώρο – Κύρια Αρχαιολογικά Πεδία στον Ελληνικό χώρο και η Πολιτισμική Αξία τους, στο Εγχειρίδιο ΕΑΠ Αρχαιολογία στον Ελληνικό χώρο, εκδ. ΕΑΠ, ΠΑΤΡΑ 2002
2.    Σμπόνιας Κ., Οι μέθοδοι ταξινόμησης, ανάλυσης και ερμηνείας της αρχαιολογικής μαρτυρίας, στο Εγχειρίδιο ΕΑΠ, Αρχαιολογία στον Ελληνικό χώρο,  εκδ. ΕΑΠ,  ΠΑΤΡΑ 2003
Treuil R., Darquet P., Poursat Cl., Touchais G., Οι Πολιτισμοί του Αιγαίου, μτφρ. Πολυχρονοπούλου Ο., Touchais G., εκδ. Καρδαμίτσα, ΑΘΗΝΑ.

Thursday, 03 March 2016 10:43

Η χαρά του παιχνιδιού.

Γραφει ο/η Administrator

Του Γιώργου Παναγόπουλου.

Η κινητήριος δύναμη είναι τελικά η χαρά του παιχνιδιού – εν προκειμένω η χαρά του ποδοσφαίρου. Η δύναμη της ομάδας – συλλογικότητας. Η νοηματοδότηση του αγώνα – καλού κι αγαθού. Η λειτουργία της άμιλλας – του ψυχικά ευγενικού συναγωνισμού. Το αποτέλεσμα της κοινωνικοποίησης μέσα από τον αρμονικό συνδυασμό ομαδικότητας – ατομικότητας, συνόλου και ατόμου. Τελικά η κατάκτηση της νίκης –  έντιμης επιβεβαίωσης και επαίνου μιας προσπάθειας, μιας καταπόνησης.

Του Γιώργου Παναγόπουλου.

Μετράς τη ζωή. Με τα δικά σου μέτρα. Τα προσωπικά, τα ιδιαίτερα. Δεν είναι τα μέτρα των άλλων. Είναι το αποτέλεσμα της δικής σου συγκρότησης, της πνευματικής σου συγκομιδής, στο διάβα της πορείας σου.
Πώς όμως καθορίζονται οι παράγοντες που ρυθμίζουν τα μέτρα με τα οποία αναλογίζεσαι  την περιπέτεια της ζωής σου;
Δεν επηρεάζουν κυρίαρχα οι αξιακοί κώδικες που επικρατούν σε κάθε εποχή; Οι οποίοι τόσο πολύ μοιάζουν στους ανθρώπους του ίδιου καιρού, αλλά και τόσο πολύ διαφέρουν, σε βαθμό που εκείνοι κάποιας συγκυρίας να θεωρούνται αδιανόητοι σε κάποια άλλη.
Δεν ασκούν επίσης ισχυρή επίδραση οι πολιτικοί όροι που διέπουν το χρόνο τον οποίο διατρέχει συμπτωματικά και η ζωή μας;
Δεν είναι καταλυτικές οι θετικές επιπτώσεις ενός δημοκρατικού και σύγχρονου πολιτικού μοντέλου που να λειτουργεί ορθολογικά και να σέβεται τον άνθρωπο – πολίτη; Τις ανάγκες του για αξιοπρεπή ζωή, για διασφάλιση της παιδείας και της υγείας του; Για την ανάπτυξη της προσωπικότητάς του, για τη σύζευξή του με την πνευματική καλλιέργεια, για τη μέθεξή του κυρίως με τον πολιτισμό του τόπου του αλλά και άλλων τόπων;  
Δεν καθορίζουν την ποιότητα της ζωής οι εκάστοτε υφιστάμενες κοινωνικές συνθήκες; Καθώς άλλης τάξης ζήτημα είναι να ζεις στην πολιτισμένη Δυτική Ευρώπη ή στην Αμερική και άλλης στην Αφρική ή στην Ινδία.
Διασφαλίζεται πολύ καλύτερη διαβίωση στις ιδιαίτερα αναπτυγμένες χώρες του κόσμου, και πολύ χειρότερη στις υπανάπτυκτες. Πείνα, πόλεμοι, ένδεια, χαμηλό προσδόκιμο επιβίωσης ή αντίθετα αξιοπρεπής και ενός επιπέδου ζωή, με σεβασμό στις ανάγκες του πολίτη και υψηλό πολιτισμικό επίπεδο.
Ο άνθρωπος όσο κι εάν αξίζει, όποιες κι αν είναι οι ικανότητες και οι δυνατότητές του, χρειάζεται τις αναγκαίες πολιτικές, κοινωνικές και πολιτισμικές προϋποθέσεις, για να μπορέσει να τις εκδηλώσει. Οι ευκαιρίες στο πρόσωπο για την ευρύτερη πνευματική του ανάπτυξη είναι ανάλογες του πολιτισμικού και βιωτικού επιπέδου της εποχής του. Πρόκειται για απαραίτητο όρο που χωρίς την ύπαρξή του δεν είναι δυνατή η ευόδωση των προσπαθειών του ατόμου.
Είμαστε γεννήματα της εποχής μας. Νομοτελειακά. Σε γενικές γραμμές  λειτουργούμε, εκόντες – άκοντες, στα πλαίσια των κρατούντων αξιακών κωδίκων και ευρύτερων κοινωνικών συνθηκών της συγκεκριμένης χρονικής συγκυρίας.
Δεν μπορεί – κατά κανόνα - να νοηθεί ο άνθρωπος έξω και πέρα από τα «όρια» της εποχής του. Ωστόσο, οι εξαιρέσεις που διατρέχουν τον ιστορικό χρόνο παραμένουν πάντα ώστε να επιβεβαιώνουν και αυτόν τον κανόνα.

Page 1 of 2